Yaklaşık 2,5 milyon kız çocuğunun ortaöğretimin dışında bırakıldığı Afganistan'da bazı öğrenciler Taliban’a yakalanma riskini göze alırken, bazıları ise okulda bir yıl daha kalabilmek için altıncı sınıf sınavlarında kasıtlı olarak başarısız olmaya çalışıyor.

Taliban’ın 2021’de yeniden iktidara gelmesinin üzerinden beş yıl geçerken, başlangıçta geçici bir çözüm olarak görülen yeraltı okulları giderek kalıcı bir eğitim sistemine dönüşüyor.

New York Times’ın görüştüğü 18 yaşındaki Ayesha da bu öğrencilerden biri.

Haftanın altı günü gizli bir okula giden Ayesha için dersler yalnızca eğitim anlamına gelmiyor. Ev dışında insanlarla görüşebildiği neredeyse tek yer okul.

“Bu bağ olmasa bana ne olurdu bilmiyorum” diyen Ayesha, üniversitede psikoloji okumayı hayal ediyordu. Ancak Taliban’ın 2022’de kızların altıncı sınıftan sonra örgün eğitime devam etmesini yasaklaması bu hayalini sona erdirdi.

Buna rağmen Ayesha yıllardır Taliban’ın kurallarına meydan okuyor. Resmi olarak faaliyet gösteren bir ilkokulun koridorlarının arkasına gizlenmiş bir sınıfta eğitimine devam ediyor.

Gizli geçidin ardında 12'nci sınıf bulunuyor

Ayesha’nın sınıfına ulaşmak için okul binasındaki bir kapının ardından gizlenmiş dar bir geçitten geçiliyor. Öğrenciler dikkat çekmemek için okula farklı yollardan geliyor ve grup halinde yürümemeye çalışıyor.

Ancak Taliban görevlileri zaman zaman habersiz denetim yapıyor.

Temmuz ayında Ayesha ve arkadaşları fizik sınavındayken Taliban görevlileri okula geldi. Müdür sınıfın kapısını kilitledi. İçerideki 14 genç kadın ise ses çıkarmadan sınavlarını çözmeye devam etti.

Geçmişte denetim haberi geldiğinde öğrencilerin arka kapıdan kaçtığı ya da bodrum katına saklanarak karanlıkta sessizce beklediği belirtiliyor.

Şimdi 12'nci sınıfa ulaşan öğrenciler ise Taliban denetimlerinden eskisi kadar korkmadıklarını söylüyor.

Ayesha’nın sınıf arkadaşı Palwasha, “Nüfusun yarısını eğitimden mahrum bırakarak ülkenin gelişmesini mi bekliyorlar? Biz İslam’ın bize verdiği temel haklardan başka bir şey istemiyoruz” diyor.

Ayesha için birkaç ay sonra okul hayatı tamamen sona erecek. Çünkü 12'nci sınıftan sonra gidebileceği gizli bir üniversite bulunmuyor.

Öğretmenlerinin sınav sırasında söylediği sözler öğrencilerin geleceğini özetliyor: “Şimdi buradasınız. Ama gelecek yıl bu zamanlarda evde olacaksınız.”

2,5 milyon kız çocuğu ortaöğretimden mahrum

UNESCO (Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü) ve UNICEF (Birleşmiş Milletler Çocuklara Yardım Fonu) verilerine göre Afganistan’da kız çocuklarının ilkokula kayıt oranı 2021’de yüzde 78 iken 2024’te yüzde 87’ye yükseldi. Bu artışta, ABD'nin çekilmesi ve savaşın sona ermesinin ardından günlük güvenlik koşullarının iyileşmesi ve daha önce kapalı olan bazı okulların yeniden açılması etkili oldu.

UNESCO’ya göre Afganistan’da 10 yaşındaki her 10 çocuktan dokuzu yaşına uygun bir metni okuyamıyor. Kadınların ise yalnızca dörtte biri okuryazar.

Ortaöğretime geçmek isteyen kız çocuklarının önünde Taliban yasağının yanı sıra aile baskısı da bulunuyor.

21 yaşındaki Laila, iki yıl önce bilgisayar bilimleri ve yabancı dil eğitimi alabilmek için evinden yaklaşık 800 kilometre uzaktaki gizli bir okula başladı. Ailesinin izin vermemesi üzerine eğitimine devam edemezse intihar edeceğini söylediğini anlatıyor.

Bugün dört dili akıcı konuşan ve Korece öğrenen Laila, gündüzleri gizli okulda, geceleri ise çevrim içi derslerle eğitimini sürdürüyor.

Yabancı gönüllü öğretmen ağı Afgan kız öğrencilere internet üzerinden ders veriyor

ABD'den Hollanda'ya, Hong Kong'dan başka ülkelere uzanan gönüllü öğretmen ağı Afgan kız öğrencilere internet üzerinden ders veriyor. Laila, ülkeden çıkabilirse Kanada veya Güney Kore’de grafik tasarım okumak istiyor.

Taliban içinde de yasağa karşı çıkanlar var

Taliban, 1996-2001 arasındaki ilk iktidarı döneminde de kızların hem ilkokul hem ortaöğretim eğitimini yasaklamış, uygulamanın kendilerine göre uygun bir eğitim sistemi kuruluncaya kadar “geçici” olduğunu savunmuştu. Ancak söz konusu sistem hiçbir zaman kurulmadı.

2021’de yeniden iktidara gelen Taliban bu kez de benzer bir gerekçeyle kızların eğitimini sınırlandırdı ve yasağın geçici olduğunu öne sürdü.

Taliban Sözcüsü Zebihullah Mücahid bu yıl yaptığı açıklamada, “Bir gün kız okullarının yeniden açılmasını umuyoruz” dedi. Mücahid, durumun kız çocukları bulunan çok sayıda Taliban yetkilisini de derinden etkilediğini söyledi.

Ancak iktidarlarının beşinci yılında “geçici” olduğu belirtilen yasak giderek kalıcı hale geliyor.

Eğitim yasağının Taliban’ın güneydeki yönetim merkezi Kandahar’dan ve örgütün lideri Şeyh Hibetullah Ahundzade’den geldiği belirtiliyor. Çok sayıda Taliban yetkilisinin özel görüşmelerinde yasağın kaldırılması gerektiğini savunduğu fakat hiç kimsenin liderin emrine açıkça karşı çıkamadığı aktarılıyor.

Taliban bazı gizli okulları görmezden geliyor

Ülke genelindeki uygulama ise her yerde aynı değil. Bazı Taliban görevlileri gizli okulların faaliyetlerini bildikleri halde görmezden geliyor. Bir okul müdürü, Taliban istihbarat görevlilerinin oğullarını ücretsiz olarak okula kabul ederek yetkililerle ilişkilerini iyi tutmaya çalıştığını anlatıyor.

Laila’nın okuluna Taliban polisi ve istihbarat görevlileri haftada bir denetime geliyor. Denetimlerde kız öğrencilerin başörtüsü kurallarına uyup uymadığı ve erkek öğrencilerle aynı ortamda bulunup bulunmadıkları kontrol ediliyor.

Öğretmenler gizlice telsizle uyarılıyor ve Taliban geliyor zili çalıyor

Taliban yaklaştığında güvenlik görevlileri öğretmenleri telsizle uyarıyor, ardından öğrencilere haber vermek için özel bir zil çalıyor.

Okul müdürü Najib, yakın zamanda kimliklerini göstermelerini istediği Taliban görevlilerinden birinin kendisine, “Benim kimliğim silahımdır” diye bağırdığını anlattı. Najib ise “Benim silahım da kalemim” karşılığını verdiğini söyledi.

Okuldan ayrılmamak için sınavlarda bilerek başarısız oluyorlar

Taliban yasağının en çarpıcı sonuçlarından biri ise henüz ilkokul çağındaki kız çocuklarının davranışlarında görülüyor.

12 yaşındaki Somaya, geçen aralık ayında altıncı sınıf bitirme sınavlarına girdi ancak okulda bir yıl daha kalabilmek amacıyla Dari dili, sosyal bilgiler ve Kur'an derslerinin sınavlarına katılmadı.

“Okula gitmeyi seviyorum. Sadece kalmak istedim” diyen Somaya'nın öğretmeni birkaç hafta sonra yeniden okula gelebileceğini söyledi. Ancak yalnızca dördüncü sınıfta yer bulunduğu için Somaya şimdi daha önce öğrendiği derslerde zaman zaman öğretmene yardımcı oluyor.

Yine 12 yaşındaki Fatima ise geçen yıl altıncı sınıf final sınavlarının kağıtlarını yırttı. Amacı sınıfta kalıp okula devam edebilmekti. Öğretmenleri buna rağmen Fatima'yı sınıf geçirdi.

Fatima'nın doktor olma hayalinden söz eden babası Azizullah, “Ne zaman doktor olmak istediğini söylediğini ve şimdi her şeyin bittiğini düşündüğümde ağlıyorum” dedi. Fatima ise daha sonra bir gizli okulun giriş sınavını kazanarak eğitimine devam etmeyi başardı.

İlkokul öğretmeni Tasnim, altıncı sınıf öğrencileri için düzenlenen veda törenlerinde çocukların ağlamasına dayanamadığı için salondan çıktığını anlatıyor.
Öğrencileri kendisine sürekli aynı soruyu soruyor: “Bütün bunlar ne içindi?”

Tasnim kendi kızının da altıncı sınıfı tamamlamasının ardından eğitimine devam edebilmesi için başka bir öğretmenin sınıfında yeniden altıncı sınıfa başlamasını sağladı.

Kızının mezuniyet belgesinde ise “Başarıyla 7'nci sınıfa geçti” yazıyor.

Tasnim gerçeği şöyle ifade ediyor: “Onları mutlu etmeye çalışıyoruz. Ama 7'nci sınıf yok.”

Medreseler alternatif olarak gösteriliyor

Taliban yönetimi kız çocuklarına ortaöğretim yerine dini okulları, yani medreseleri alternatif olarak gösteriyor.

Kız öğrencilerin baştan ayağa siyah kıyafet giymek zorunda olduğu bu okullarda dini derslerin yanı sıra İngilizce ve fen bilimleri eğitimi de verilebiliyor.

Bununla birlikte öğrenciler medreselerin normal eğitimin yerini tutmadığını söylüyor. Fizik, kimya ve matematik gibi dersler tek ders altında birleştirilirken, kız öğrencilerin erkek öğrenciler için hazırlanan daha ileri düzey müfredatı kullanmasına izin verilmiyor.

17 yaşındaki Zahida, dini eğitim, İslam tarihi, siyaset ve cihat konularındaki dersleri kastederek, “Bu dersler bizi ideolojik olarak Taliban’a doğru itiyor” diyor.

Bazı gizli okullar ise Taliban’ın baskısını azaltabilmek için resmi olarak medreseye dönüşüyor ve içeride modern eğitimi mümkün olduğunca sürdürmeye çalışıyor.

“Rüyalarımda Taliban'ın bizi kovaladığını görüyorum”

Taliban'ın eğitim yasağının ardından çok sayıda kadın öğretmen de işsiz kaldı. Bazıları ücretsiz veya çok düşük ücretlerle gizli sınıflarda ders vermeyi sürdürüyor.

Yıllardır devam eden baskı öğretmenleri de tüketiyor. Kabil’deki gizli okullardan birinde yapılan personel toplantısında öğretmenler öğrencileri nasıl motive edebileceklerini tartışırken Kamela adlı öğretmenin aklından başka bir soru geçti: “Peki bizi kim motive edecek?”

Kamela, yaşadıkları korkunun artık uykularına kadar girdiğini söylüyor: “Rüyalarımda Taliban’ı görüyorum. Peşimizden koşuyorlar, bizi dövüyorlar ve okulu kapatıyorlar.”

Bütün baskılara ve mezuniyet sonrasında üniversiteye ya da çalışma hayatına devam etme ihtimallerinin son derece düşük olmasına rağmen bazı Afgan kızları eğitimden vazgeçmiyor.

Ayesha da onlardan biri: “Biz de bu toplumun bir parçasıyız. Sadece olmak istediğimiz kişi olmamıza izin verin” diyor.

Kaynak: New York Times