Geçen hafta İran'ın Suudi Arabistan'daki bir hava üssüne düzenlediği saldırılarda yirmiyi aşkın ABD askeri yaralandığı ortaya çıktı.

Associated Press (AP), geçen hafta İran'ın Suudi hava üssüne düzenlediği saldırılarda 24'ten fazla ABD askeri yaralandığını bildirdi.

İran, cuma günü Suudi Arabistan'ın Prens Sultan hava üssüne altı balistik füze ve 29 insansız hava aracıyla saldırdı. Saldırıda en az 15 asker yaralandı, bunlardan beşi ağır yaralandı. İHA’ların da kullanıldığı saldırılarda birkaç ABD yakıt ikmal uçağı da hasar gördü. 

Suudi Arabistan'ın başkenti Riyad'a yaklaşık 96 kilometre uzaklıkta bulunan üs, Suudi Kraliyet Hava Kuvvetleri tarafından işletiliyor ancak ABD birlikleri tarafından da kullanılıyor.

ABD Merkez Komutanlığı cuma günü yaptığı açıklamada, İran ile dört haftalık savaşın ardından 300'den fazla ABD askerinin yaralandığını bildirdi. Pentagon, Orta Doğu'ya 10.000'e kadar ek kara askeri göndermeyi değerlendiriyor.

İsrail ordusu cumartesi sabahı erken saatlerde, İran destekli Husi militanları tarafından Yemen'den İsrail’e fırlatılan bir füze tespit edildiğini açıkladı.

Yemen'deki İran destekli Husi milisleri cumartesi günü İsrail'e yönelik füze saldırısının sorumluluğunu üstlendi ve bu durum, Husilerin Orta Doğu'daki çatışmalara dahil olmasıyla ilgili endişeleri artırdı. İsrail, füzenin önlendiğini açıkladı.

İran tarafından silahlandırılan Yemenli militan grup Husiler, mevcut çatışmaya katılmayı reddetmişti ancak son zamanlarda İsrail'e karşı söylemlerini sertleştirdi. Grubun sözcüsü, İran'a karşı mücadele tırmanırsa "doğrudan askeri müdahaleye hazır olduklarını" söyledi.

Husiler Babülmendep’i kapatıp Yanbu’ya saldırırsa Suudi petrol hattı felç olabilir

Husi milisleri, İran'ın "direniş ekseni" içinde ABD ve İsrail askeri saldırılarından en az etkilenen ve aynı zamanda en tahmin edilemez olan gruptur.

Askeri açıdan füze saldırısının önemi sınırlıdır. Stratejik olarak daha önemli olan ise sonrasında yaşanabileceklerdir. Der Spiegel'in analizine göre şayet Husiler füzelerini kullanarak Babülmendep Boğazı'ndaki gemi trafiğini bloke eder ve Suudi Arabistan'ın Yanbu limanına saldırırlarsa, Suudi Arabistan'ın işleyen son petrol ihracat yolunu felç edebilirler.

Savaşın başlangıcından beri Riyad, İran'ın Hürmüz Boğazı'nı fiilen kapatması nedeniyle geçici bir önlem olarak ham petrolü 1200 kilometrelik boru hattı üzerinden Kızıldeniz'deki Yanbu terminaline yönlendiriyor.

Bu durum petrol fiyatlarını daha da yükseltebilir: Suudi Arabistan altyapısına yönelik bir saldırı, Riyad'ın savaşa doğrudan girmesi yönündeki baskıyı da artırabilir.

Saldırı beklenmedik değildi: Cuma günü, Husi sözcüsü Tuğgeneral Yahya Saree, önceden kaydedilmiş bir açıklamada savaşa doğrudan girme için çeşitli senaryoları özetlemişti. Cumartesi sabahı milisler saldırıyı doğruladı. Tek bir füze saldırısının ardından ne olacağı ise henüz belli değil.

Hizbullah'a bağlı El-Manar TV, muhabiri Ali Şeib'in cumartesi günü Güney Lübnan'da öldürüldüğünü, Beyrut merkezli El-Mayadeen TV ise muhabiri Fatima Ftouni'nin aynı hava saldırısında öldürüldüğünü bildirdi.

Şeib, yaklaşık otuz yıldır Al-Manar için Güney Lübnan'ı takip eden, ülkede tanınmış bir savaş muhabiriydi.

Hayatına kaybeden gazeteci Fatima Ftouni ise Jezzine bölgesindeki saldırıdan hemen önce Güney Lübnan'dan canlı yayın yapmıştı.

Bu saldırı, İsrail'in Beyrut merkezindeki bir apartmana düzenlediği hava saldırısında El-Manar TV'nin siyasi programlar sorumlusu Muhammed Şerri ve eşinin öldürülmesinden birkaç gün sonra gerçekleşti.

ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, savaş bittikten sonraki en büyük zorluğun İran'ın Hürmüz Boğazı'ndan geçen gemilere geçiş ücreti uygulamasına engel olmak olacağını belirterek, bu olasılığı yasa dışı ve "dünya için tehlikeli" olarak nitelendirdi. Ayrıca savaşın iki ila dört hafta daha süreceğini söyledi.

Ülkenin devlet haber ajansına göre, Umman'ın Salalah limanına iki insansız hava aracı saldırısı düzenlendi.

Ajansın bildirdiğine göre, saldırılarda bir işçi yaralandı ve bir vinç hasar gördü. 

ABD 5. Filosuna ev sahipliği yapan Bahreyn, hava savunma sistemlerinin son 24 saat içinde 20 füze ve 23 insansız hava aracı saldırısına karşılık verdiğini açıkladı.

Bu da, Orta Doğu'da savaşın 28 Şubat'ta başlamasından bu yana Şii çoğunluğa sahip ülkeye ateşlenen toplam füze sayısını 174'e ve insansız hava aracı sayısını 385'e çıkarıyor.

DPA haber ajansının bildirdiğine göre, Almanya Başbakanı Friedrich Merz, ABD Başkanı Donald Trump'ı İran krizi konusundaki eylem biçimi nedeniyle sert bir şekilde eleştirdi.

Merz, cuma akşamı Frankfurt'ta düzenlenen bir etkinlikte, "Trump'ın şu anda yaptığı şey, gerilimi azaltmak ve barışçıl bir çözüme ulaşma girişimi değil, sonucu belirsiz olan büyük bir tırmanmadır" dedi.

"Bunlar tehdit edici tırmanışlar. Sadece doğrudan etkilenenler için değil, hepimiz için" diye ekledi.

Merz ayrıca İran'daki mevcut yönetimin savaş yoluyla devrilebileceğinden şüphe duyduğunu dile getirdi. "Rejim değişikliği gerçekten amaç mı?" diye sordu. "Eğer amaç buysa, bunu başarabileceklerini sanmıyorum. Bu tür girişimler genellikle ters tepti" dedi.

İran Atom Enerjisi Ajansı'nın bildirdiğine göre, gece yarısından hemen önce İran'ın Buşehr Nükleer Santrali'nin arazisine bir hava saldırısı düzenlendi.

İran Atom Enerjisi Kurumu'na göre, 10 gün içinde gerçekleşen üçüncü saldırıda maddi hasar meydana gelmedi ve can kaybı yaşanmadı. Kurum, tesiste herhangi bir teknik aksaklık bildirilmediğini de belirtti.

Tayland Başbakanı Anutin Çarnvirakul, ülkesinin Tayland petrol tankerlerinin Hürmüz Boğazı'ndan güvenli geçişine izin verecek bir anlaşma için İran ile müzakerelerde bulunduğunu söyledi.

Anutin, anlaşmanın Tayland'ın petrol arzıyla ilgili bazı endişeleri hafifleteceğini söyledi. 

Tayland Dışişleri Bakanlığı bu hafta, Taylandlı bir enerji şirketi olan Bangchak Corporation'a ait bir tanker gemisinin boğazdan geçişinin başarıyla sağlandığını açıkladı.

İran'ın Hürmüz Boğazı'ndan geçen gemi trafiğini tekeline alması, küresel bir enerji krizi endişesini artırıyor ve dünya ekonomisini sarsarak ABD'nin geri adım atmasını sağlamaya yönelik bir stratejinin parçası gibi görünüyor. Körfez’deki Arap devletleri perşembe günü yaptığı açıklamada, İran'ın artık gemilerden güvenli geçişlerini sağlamak için geçiş ücreti aldığını belirtti.

İran devlet medyası ve Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, cuma günü yaptığı açıklamada, İsrail'in İran'ın en büyük iki çelik fabrikasını vurduğunu belirtti.

Devlet televizyonu İran İslam Cumhuriyeti Yayın Kurumu'na göre, vurulan fabrikalar İsfahan'daki Mobarakeh Çelik Fabrikası ve Ahvaz'daki Huzistan Çelik Fabrikası'ydı.

İsrail ordusu saldırıları hemen doğrulamadı. İsrail cuma günü, İran'a ait iki nükleer tesisi, eski adıyla Arak olan Khondab ağır su tesisini ve Şehid Rezayee Nejad’daki topraktan çıkan ham uranyum cevherinin ezilip işlenmesiyle elde edilen ‘sarı kek’ üretim tesisini vurduğunu doğruladı.

Birleşik Arap Emirlikleri cumartesi sabahı erken saatlerde, İran'a ait bir balistik füzenin parçalarının bir sanayi tesisinde yangınlara neden olduğunu ve beş kişinin yaralandığını açıkladı. Bu saldırı, İran devlet medyasının İran'daki iki çelik fabrikasına İsrail saldırıları olarak nitelendirdiği olayların ardından yapıldı ve bir aydır süren çatışmada ekonomik hedeflerin giderek daha fazla odak noktası haline geldiğini gösterdi.

İran saldırıda insansız hava araçları ve füzeler kullandı; BAE Savunma Bakanlığı ise saldırının hava savunma sistemleri ve savaş uçakları tarafından önlendiğini açıkladı. Abu Dabi medya ofisi, saldırının büyük bir sanayi merkezi olan Halife Ekonomik Bölgesi'nde iki yangına yol açtığını ve beş Hint vatandaşının yaralandığını bildirdi.

ABD Başkanı Trump onay verirse, ABD kısa süre içinde İran'ın kapısına 17.000'den fazla kara askeri konuşlandırabilir. 17 bin asker tam ölçekli bir işgal için gerekenin çok altında olsa da, anakarada stratejik toprakları ele geçirebilir, Tahran'ın uranyum stoklarını güvence altına alabilir veya bir adayı ele geçirebilir.

Wall Street Journal'ın haberine göre, Trump Tahran'la barış görüşmelerini değerlendirirken, Pentagon Orta Doğu'ya 10.000 kara askeri daha göndermeyi düşünüyor.

10 bin asker bölgeye halihazırda gönderilen yaklaşık 5.000 deniz piyadesi ve 82. Hava İndirme Tümeni'nden 2.000 paraşütçüye ek olarak gönderilecek. Ek birliklerin muhtemelen piyade, zırhlı araçlar ve lojistik destek içermesi bekleniyor.

Bu sayı, ABD'nin Mart 2003'te Irak'ı işgal etmek için konuşlandırdığı 150.000 askerden çok daha az. Irak, hem coğrafi olarak hem de nüfus bakımından İran'dan çok daha küçük bir ülke.

Pakistan Dışişleri Bakanı İshak Dar ve yetkililer cumartesi günü yaptıkları açıklamada, Suudi Arabistan, Türkiye ve Mısır dışişleri bakanlarının, ABD ile İran arasındaki savaşı sona erdirmek ve bölgesel gerilimleri azaltmak amacıyla İslamabad'da yapılacak görüşmelere katılacağını belirtti.

Yapılan açıklamaya göre, Türkiye Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Suudi Arabistan Dışişleri Bakanı Prens Faysal bin Farhan ve Mısır Dışişleri Bakanı Badr Abdelatty, bölgedeki gerilimleri azaltma çabaları da dahil olmak üzere çeşitli konularda derinlemesine görüşmeler yapmak üzere pazar günü iki günlük bir ziyaret için Pakistan’a gidecekleri.

Bakanlar, Pakistan Başbakanı Şehbaz Şerif ile de görüşecekler. Şerif televizyonda yaptığı konuşmada, Pakistan'ın arabuluculuk yoluyla çatışmayı durdurmaya yardımcı olmak için "samimi ve güçlü diplomatik çabalar" gösterdiğini söyledi.

Cumartesi sabahı erken saatlerde Abu Dabi'de meydana gelen füze saldırısında ölü sayısı altıya yükseldi.

Abu Dabi Medya Ofisi, Abu Dabi Halife Ekonomik Bölgesi yakınlarında hava savunma sistemlerinin balistik bir füzeyi engellemesi sonucu düşen enkazdan dolayı bir Pakistan vatandaşının daha yaralandığını bildirdi.

Yapılan açıklamada, saldırının bölgede üç yangına yol açtığı ve bu yangınların kontrol altına alındığı belirtildi.

ABD Başkanı Trump, Meksika Körfezi'nin adını değiştirdi ve ayrıca adının ABD’deki John F. Kennedy Sahne Sanatları Merkezi'ne eklenmesi çabalarını alkışladı. Sıradaki adım İran’daki Hürmüz Boğazı olabilir mi?

Trump cuma günü yaptığı bir konuşmada, İran liderlerinin "Trump Boğazı'nı açmaları gerektiğini" söyledi; bu ifade, kısmen kapalı olan Hürmüz Boğazı'na bir göndermeydi.

"Affedersiniz, çok özür dilerim. Çok büyük bir hata" diye ekledi şakayla karışık. Medyanın bu yorumu bir dil sürçmesi olarak aktaracağını söyledi. "Benimle ilgili hiçbir şey tesadüf değildir" dedi.

Hastane yetkililerinin açıklamasına göre, İsrail'in cumartesi sabahı Gazze Şeridi'nde düzenlediği hava saldırısında iki Filistinli kardeş öldü.

El-Ahly hastanesine göre, saldırı Gazze şehrinin Şicaiye mahallesindeki Şova kavşağı yakınlarında gerçekleşti.

Bölge, Gazze Şeridi'ndeki İsrail kontrolündeki bölgeleri geri kalanından ayıran "Sarı Hat" olarak adlandırılan çizgiye yakın konumdadır.

Uzmanlara göre, İran savaşı devam ederse İngiltere'de ağrı kesicilerden kanser tedavisine kadar çeşitli ilaçlarda kıtlık yaşanabilir ve ilaç fiyatları da yükselebilir.
Çatışma, petrol, doğal gaz, tarım gübresi ve helyum da dahil olmak üzere çok sayıda hayati öneme sahip ham maddenin tedarikini aksattı ve sırada sağlık için gerekli malzemeler olabilir.

Teksas merkezli analitik grubu Moody's'in tedarik zinciri risk yönetimi direktörü David Weeks şunları söyledi: "Bu tam bir felaket. Körfez'deki çatışma Hürmüz Boğazı'nın kapanmasına neden oldu ve Hindistan dünyanın eczanesi olarak biliniyor. Birçok muadil ilaç ve aktif farmasötik bileşen üretiyorlar. Jeopolitik durumla birlikte, bunları dışarı çıkarmak giderek zorlaşıyor."

Dubai, Doha ve Abu Dabi'deki havaalanlarının önce kapatılması ve şimdi sınırlı bir programla çalışması nedeniyle, ilaç şirketleri sevkiyatlarını hava yoluyla yeniden yönlendirmek zorunda kaldı ve bazıları artık sadece deniz taşımacılığı ile ilaç getiriyor ve bu da nakliye sürelerini uzatıyor.

Çoğu ilacın ana güzergâhı olan deniz taşımacılığı da Hürmüz Boğazı'nın neredeyse tamamen kapanması nedeniyle baskı altında

Birleşik Krallık’ta devlet tarafından finanse edilen ulusal sağlık sistemi NHS'nin kullandığı ilaçların %85'ini oluşturan, muadil ucuz ilaçların üreticilerini temsil eden Medicines UK'nin CEO'su Mark Samuels, "Şu anda bir kriz içinde değiliz, ancak durum yine de ciddi" dedi.

Çatışmanın uzaması halinde birkaç hafta içinde ilaç kıtlığı yaşanabileceğini söyledi. Tıbbi malzeme dağıtıcıları, eksiklikleri önlemek için genellikle altı ila sekiz haftalık stok bulundururken, İngiltere'deki hastanelere tedarik sağlayan firmaların sekiz haftalık stok bulundurması gerekiyor.

Covid salgını sırasında, Hindistan'daki ilaç üreticileri (küresel olarak kullanılan jenerik, yani muadil ilaçların %60'ını ve ABD'nin ihtiyacının yarısını üretiyor) talebi karşılamak için yoğun çaba sarf ederken, İngiltere'de ve diğer yerlerde parasetamol ve diğer ağrı kesiciler yetersiz kaldı.

Birleşik Krallık ilaçlarının yaklaşık yarısını yurt içinde üretirken, üçte biri Hindistan'dan, bir kısmı da AB ülkelerinden geliyor.

ABD-İsrail'in İran'a karşı savaşı hava kargo maliyetlerini ikiye katladı. Samuels, "NHS ilaçlarının beşte biri hava yoluyla geliyor ve şu anda üreticiler bu maliyetleri karşılamaya çalışıyor. Ancak tarihsel olarak düşük kâr marjlarına sahipler ve risk şu ki, bu durum bazı ilaçların NHS'ye tedarikini zarara uğratabilir" dedi.

Antwerp Yönetim Okulu'nda profesör ve ilaç lojistiği uzmanı olan Wouter Dewulf, şu an için ilaç tedarikinin "kesintiye uğramadığını, ancak bozulduğunu" söyledi. Durumun kötüleşmesi halinde ilaç üreticilerinin artan maliyetleri tek haneli fiyat artışlarıyla yansıtacağını tahmin ediyor. "Her şey savaşın ne kadar süreceğine bağlı" diye ekledi.

Bazı ilaçların hızlı bir şekilde taşınması gerekmektedir; bunlar arasında kanser ve bulaşıcı hastalıklar için pahalı tedaviler; yüksek teknoloji ürünü hücre ve gen terapileri; soğuk depolama gerektiren canlı materyaller içeren biyolojik ilaçlar; ve klinik denemelerde kullanılan ilaçlar yer almaktadır.

Dewulf, sağlık ürünlerine yönelik kargoların her zaman e-ticaret ürünlerine göre öncelikli olacağını belirtti. Stabil, jenerik ilaçlar için deniz yoluyla taşımacılık bir alternatif olsa da, gemilerin Ümit Burnu'nu dolaşmak zorunda kalması yolculuğa 14 gün daha ekliyor ve yakıt maliyetine 1 milyon dolar (750.000 sterlin) daha fazla yük getiriyor.

Yüksek ulaşım maliyetlerinin yanı sıra, ham petrol ve doğal gaz fiyatlarındaki artış, ilaçların temel bileşenleri olan aktif farmasötik bileşenlerin (API'ler) yanı sıra şırınga, flakon, tüp, önlük ve gözlük üretiminde ihtiyaç duyulan metanol ve etilen gibi petrokimya ürünlerinin maliyetini de etkiliyor.

İran'daki savaş gıda fiyatlarında artışa yol açacak. Alman Raiffeisen Birliği (DRV) Genel Müdürü Philipp Spinne'ye göre, yıl başından bu yana mineral gübreler dünya pazarında yaklaşık yüzde 30 ila 40 daha pahalı hale geldi. Artışlar, Rusya'nın Ukrayna'ya karşı saldırgan savaşının başladığı Şubat 2022'deki duruma benzer bir durum yaratıyor.

Ancak Bavyera Çiftçiler Birliği sözcüsüne göre, birçok çiftçi İran'daki savaş başlamadan önce bahar gübrelerini zaten satın almıştı. Fakat savaş uzarsa, Alman çiftçilerinin üretim maliyetlerinin ve dolayısıyla üretici fiyatlarının artması bekleniyor. Bu da gıda fiyatlaranın artışına petrol ve nakliye fiyatlarının yükselmesi yanında ayrıca katkıda bulunacak.

Kaynaklar: AP – WSJ – The Guardian – Spiegel