Bilim insanları, 'serbest yaşayan amip' adı verilen az bilinen bir mikrop grubunun küresel sağlık açısından giderek artan bir tehdit oluşturabileceği konusunda uyarıyor. 

Toprakta ve suda bulunan bazı türler, aşırı sıcağa, klora ve hatta çoğu mikrobu öldüren modern su sistemlerine bile dayanabiliyor. Ünlü bir örnek olan "beyin yiyen amip", kirlenmiş suyun buruna girmesiyle ölümcül enfeksiyonlara neden olabiliyor.

Daha da endişe verici olanı ise, bu amiplerin tehlikeli bakteri ve virüsler için saklanma yeri görevi görerek onların dezenfeksiyondan kaçmalarına ve yayılmalarına yardımcı olabilmesidir. Bakteriler ve virüsler, normalde onları ortadan kaldıracak dezenfeksiyon işlemlerinden korunarak amiplerin içinde hayatta kalabilirler. Truva atı etkisi olarak adlandırılan bu durum, zararlı patojenlerin yayılmasını sağlar ve antibiyotik direncinin artmasında da rol oynayabilir.

Biocontaminant dergisinde yayınlanan yeni bir makalede araştırma ekibi, bu mikroskobik organizmaların iklim değişikliği, bozulan su sistemleri ve sınırlı izleme ve tespit çabaları nedeniyle dünya çapında giderek yaygınlaştığını belirtiyor.

Amipler, toprakta ve suda doğal olarak bulunan tek hücreli organizmalardır. Çoğu zararsızdır, ancak bazı türleri ciddi ve bazen ölümcül hastalıklara neden olabilir. En bilinen örneklerden biri, nadir görülen ancak neredeyse her zaman ölümcül olan bir beyin enfeksiyonuna neden olabilen Naegleria fowleri'dir (genellikle 'beyin yiyen amip' olarak adlandırılır). Enfeksiyon, yüzme havuzunda yüzmek gibi aktiviteler sırasında kirlenmiş suyun buruna girmesiyle oluşabilir.

Çin, Hindistan, ABD, Meksika, Avustralya ve Pakistan da dahil 33'ten fazla ülkede 500 vaka

Makalede, son yıllarda, 'beyin yiyen amip'lerden Balamuthia mandrillari’in neden olduğu ölümcül bir enfeksiyon olan primer amebik meningoensefalit (PAM) vakalarının, Çin’in çeşitli kentlerinde çocuklarda görüldüğü ve bu vakaların çoğunlukla yaz tatili sırasında su bazlı eğlence aktiviteleriyle bağlantılı olduğu hatırlatıldı. 2025 yılında, Hindistan'ın Kerala eyaletinde başka bir 'beyin yiyen amip' türü olan Naegleria fowleri'nin neden olduğu bir salgın bildirildi ve bu da 69 doğrulanmış vaka ve 19 ölümle sonuçlandı. Şu an itibarıyla, dünya çapında 33'ten fazla ülke yaklaşık 500 vaka bildirildi. Vakaların çoğunluğu Amerika Birleşik Devletleri'nde, Meksika, Avustralya ve Pakistan'da bildirilmiş olsa da, enfeksiyonlar Asya, Afrika, Avrupa ve Okyanusya'da da belgelenmiştir.

Dağılım: İçme suyu, İç ortam / kapalı ortam, Yüzme havuzu, Nehir, Göl, Toprak, Kanalizasyon, Orman, Kaplıca. Kaynak: Biocontaminant

İnsanlar amiplere nasıl maruz kalır ve bununla ilişkili sağlık riskleri nelerdir?

Amipler, uyum yetenekleri ve dirençleri nedeniyle toprak, su ve hava gibi doğal ortamlarda yaygın olarak bulunur. Sadece göller, nehirler ve göletler gibi doğal su kütlelerinde değil, aynı zamanda içme suyu dağıtım şebekeleri, yüzme havuzları, kanalizasyon sistemleri ve kaplıcalar gibi insan yapımı sistemlerde de gelişirler. Bu geniş çevresel varlık, insan maruziyeti riskini artırarak hastalık bulaşmasını kolaylaştırabilir.

Çalışmalar, arıtılmış içme suyu kaynaklarında ve yüzme havuzu gibi rekreasyonel sularda Acanthamoeba spp. ve N. fowleri gibi patojenik türler de dahil olmak üzere amipleri sıklıkla tespit etmiştir. Sonuç olarak, yüzme havuzunda yüzme gibi yaygın aktiviteler maruz kalma yollarıdır. 

Tipik olarak sıcak tatlı su veya kirlenmiş ortamlarda yaşayan N. fowleri, koku siniri yoluyla burun mukozasından yukarı çıkarak merkezi sinir sistemini istila eder ve nihayetinde PAM'ın karakteristik özelliği olan şiddetli iltihaplanmaya neden olur. Benzer şekilde, A. castellanii ve B. mandrillaris türleri, deri veya burun geçitlerindeki açıklıklardan insan vücuduna girebilir ve daha sonra beyne yayılarak ciddi enfeksiyonlara neden olabilir. A. castellanii korneayı enfekte edebilir ve amebik keratite [göz enfeksiyonu] neden olabilir; bu enfeksiyon, öncelikle kontamine kontakt lenslerle ilişkili, görmeyi tehdit eden bir enfeksiyondur ve ciddi vakalarda körlüğe yol açabilir.

Amip riskini nasıl kontrol altına alabiliriz?

Amip kaynaklı sağlık risklerinin kontrolü, bu patojenlerin, özellikle klorlama ve filtrasyon dahil olmak üzere geleneksel su arıtma süreçlerinden sağ kalmalarını sağlayan kist formlarında, olağanüstü dirençleri nedeniyle önemli zorluklar ortaya koymaktadır.

Özellikle, Acanthamoeba gibi bazı türlerin 10 dakika boyunca 100 mg/L'ye kadar yüksek klor konsantrasyonlarına dayanabildiği bildirilmiştir. Vermamoeba vermiformis gibi diğerleri ise yüksek düzeyde klor toleransı göstermektetir. Dahası, kanıtlar, subletal [öldürücü olmayan] klor dozlarına maruz kalmanın, A. castellanii gibi bazı amiplerde virülans genlerinin daha fazla çalışmasına yol açabildiğini; bunun da amibin hastalık yapma gücünü (virülansını) artırabileceğini göstermiştir. Buna karşılık, geleneksel mikrop öldürücü dalga boylarında ultraviyole (UV) dezenfeksiyonu da dirençli kistlere karşı sınırlı etki göstermektedir.

İklim değişikliği

Amiplerin oluşturduğu tehdit, özellikle iklim değişikliği gibi çevresel değişikliklerle daha da artmaktadır; bu değişikliklerin, N. fowleri gibi türlerin coğrafi dağılımını genişleteceği ve daha önce etkilenmemiş bölgelerde görülme sıklığını artıracağı öngörülmektedir. Bu artan risk, dünya genelinde PAM vakalarındaki ölüm oranlarındaki artışla da vurgulanmaktadır. 

Dünya Sağlık Örgütü (WHO), 2025 yılında içme suyu sistemlerinde N. fowleri'nin kontrolüne yönelik özel kılavuzlar yayınlayarak, amip kaynaklı halk sağlığı risklerine uluslararası ilginin arttığını ve koordineli bir küresel yanıta doğru kritik bir adım atıldığını göstermiştir. 

Makaleye göre, amiplerden kaynaklanan riskleri azaltmak, sistem değerlendirmesi, operasyonel izleme ve yönetimi kapsayan sağlam su güvenliği planlarını, gelişmiş etkisizleştirme teknolojilerinin benimsenmesini ve çevresel değişiklikler karşısında sürekli teyakkuzla birleştiren çok yönlü bir yaklaşımı gerektirmektedir. 

Kaynaklar: Biocontaminant - Science Daily