Dünya

AİHM'den Can Atalay kararı: Derhal serbest bırakılmalı ve milletvekilliği görevine başlamalı

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Anayasa Mahkemesi'nin iki ayrı hak ihlali kararına rağmen cezaevinde tutulan Türkiye İşçi Partisi Hatay Milletvekili Can Atalay'ın özgürlük ve güvenlik hakkı ile seçilme hakkının ihlal edildiğine hükmetti. Mahkeme, Atalay'ın tutukluluğunun kendisini susturmayı amaçladığını belirterek, Türkiye'nin Atalay'ı serbest bırakması ve milletvekilliği görevine başlamasını sağlaması gerektiğine karar verdi. Türkiye ayrıca Atalay'a 32 bin 500 euro manevi tazminat ödeyecek.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Gezi Parkı davasında 18 yıl hapis cezasına çarptırılan ve 14 Mayıs 2023 seçimlerinde Hatay milletvekili seçilmesine rağmen cezaevinden çıkarılmayan avukat ve insan hakları savunucusu Şerafettin Can Atalay'ın başvurusunu karara bağladı.

AİHM, 17 Kasım 2026 tarihinde açıkladığı kararda, Anayasa Mahkemesi'nin (AYM) Atalay'ın milletvekili dokunulmazlığından yararlanması gerektiğine ilişkin iki ayrı kararının uygulanmamasını Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin ihlali olarak değerlendirdi.

Mahkeme, Atalay'ın tutukluluğunun devam etmesinin hukuka aykırı olduğuna, milletvekilliği görevini üstlenmesinin engellenmesinin seçmen iradesine müdahale oluşturduğuna ve özgürlüğünün kısıtlanmasının siyasi amaç taşıdığına hükmetti.

“Atalay'ın tutukluluğu kendisini susturmayı amaçlıyordu”

AİHM kararının en dikkat çekici bölümünü, Atalay'ın tutukluluğunun siyasi amaç taşıdığına ilişkin değerlendirme oluşturdu.

Mahkeme, Atalay'ın durumunun Türkiye'de siyasi muhaliflerin, insan hakları savunucularının ve gazetecilerin tutuklanması bağlamından ayrı ele alınamayacağını belirtti.

Kararda, Yargıtay'ın Anayasa Mahkemesi kararlarını uygulamayı ikinci kez reddetmesinin benzeri görülmemiş bir durum olduğu vurgulandı.

AİHM, yaşananların yalnızca yüksek yargı organları arasındaki hukuki görüş ayrılığıyla açıklanamayacağına dikkat çekti.

Yargıtay'ın Atalay lehine hak ihlali kararı veren Anayasa Mahkemesi üyeleri hakkında suç duyurusunda bulunması da değerlendirmede dikkate alındı.

Mahkeme, Türkiye Cumhurbaşkanı ile başdanışmanının Yargıtay'ın tutumunu destekleyen açıklamalarını ve Avrupa Konseyi Venedik Komisyonu ile İnsan Hakları Komiseri'nin yargı bağımsızlığını zayıflatan siyasi baskı ortamına ilişkin endişelerini de göz önünde bulundurdu.

AİHM, bütün bu koşullar çerçevesinde Atalay'ın tutukluluğunun devam ettirilmesinin kendisini susturmayı ve çoğulculuğu bastırmayı amaçladığı sonucuna vardı.

Mahkeme, bu tür bir amacın insan hakları savunucularının çalışmalarını caydırıcı etki yaratabileceğini belirterek, söz konusu ihlalin özellikle ciddi olduğunu vurguladı.

Yargıtay'ın Anayasa Mahkemesi kararlarını uygulamaması hukuk devletine aykırı bulundu

AİHM, kararında Anayasa Mahkemesi'nin bireysel haklara ilişkin anayasal güvenceleri bağlayıcı biçimde yorumlama yetkisine sahip en yüksek yargı makamı olduğunu hatırlattı. Mahkemeye göre Anayasa Mahkemesi kararlarının uygulanması, Türkiye'de ilke olarak tartışma konusu olmamalı.

Yargıtay'ın Anayasa Mahkemesi'nin kesin ve bağlayıcı karar verme yetkisini sorgulamasının hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmadığı belirtildi.

AİHM, Atalay'ın milletvekili seçilmesinin ardından dokunulmazlıktan yararlanması gerektiğine ilişkin Anayasa Mahkemesi kararlarının açık ve herhangi bir belirsizliğe yer bırakmayacak nitelikte olduğunu kaydetti.

Türk hükümetinin, Yargıtay tarafından onaylanmadığı için Anayasa Mahkemesi kararlarının Atalay'ın mahkûmiyetini etkilemediği yönündeki savunması da kabul edilmedi.

AİHM, bu yaklaşımın Anayasa Mahkemesi kararlarının diğer mahkemelerin onayına tabi tutulması anlamına geldiğini, bunun Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihadıyla ve Yargıtay'ın kendi kararlarında ortaya koyduğu ilkelerle bağdaşmadığını belirtti.

Seçmen iradesinin de ihlal edildiğine hükmedildi

AİHM, Atalay'ın milletvekili seçilmesine rağmen cezaevinde tutulmasının yalnızca bireysel özgürlüğüne yönelik bir müdahale oluşturmadığını belirtti.

Mahkeme, Atalay'ın Türkiye Büyük Millet Meclisi'ndeki görevine başlamasının engellenmesini ve mahkûmiyetine dayanılarak milletvekilliğinin sona erdirilmesini seçilme hakkına yönelik haksız müdahale olarak değerlendirdi.

Kararda, bu durumun halkın iradesinin serbestçe ifade edilmesi hakkını da ihlal ettiği vurgulandı.

Böylece AİHM, Atalay'ın milletvekilliği görevini yerine getirememesinin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne Ek 1 No'lu Protokol'ün serbest seçim hakkını düzenleyen 3. maddesini ihlal ettiğine karar verdi.

Dört ayrı hak ihlali tespit edildi

AİHM, yedi yargıçtan oluşan dairenin verdiği kararda Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin dört ayrı hükmünün ihlal edildiğine hükmetti.

Mahkeme, altıya karşı bir oyla şu ihlalleri tespit etti:

►Madde 5/1: Özgürlük ve güvenlik hakkının ihlali.
►Ek 1 No'lu Protokol, Madde 3: Serbest seçim hakkının ihlali.
►Madde 18: Haklara getirilen kısıtlamaların öngörülen amaç dışında kullanılması yasağının ihlali.

Mahkeme ayrıca oybirliğiyle, tutukluluğun hukuka uygunluğunun bir mahkeme tarafından süratle incelenmesini güvence altına alan 5. maddenin 4. fıkrasının da ihlal edildiğine karar verdi.

AİHM, Anayasa Mahkemesi kararlarının uygulanmaması nedeniyle Türk hukuk sisteminin Atalay'a serbest bırakılmasıyla sonuçlanabilecek etkili bir yargısal denetim mekanizması sağlayamadığını belirtti.

Bununla birlikte mahkeme, bu tespitin Anayasa Mahkemesi'nin genel olarak etkinliğini sorgulamadığını, alt derece mahkemelerinin Anayasa Mahkemesi kararlarının bağlayıcılığına ilişkin tutumunu ortaya koyduğunu özellikle vurguladı.

AİHM: Atalay serbest bırakılmalı, Meclis'teki görevine başlamalı

Mahkeme, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin kararların bağlayıcılığı ve uygulanmasını düzenleyen 46. maddesi kapsamında Türkiye'nin atması gereken adımları da belirledi.

AİHM, Can Atalay'ın serbest bırakılması ve Türkiye Büyük Millet Meclisi'ndeki milletvekilliği görevine başlamasının sağlanması gerektiğine hükmetti.

Kararda, Anayasa Mahkemesi kararlarına eksiksiz uyulmasının hukuk devletinin temel gereklerinden biri olduğu vurgulandı. Türkiye'nin benzer hak ihlallerinin gelecekte tekrarlanmasını önleyecek tedbirler alması gerektiği de belirtildi.

Mahkeme ayrıca Türkiye'nin Atalay'a manevi zararları karşılığında 32 bin 500 euro tazminat ödemesine karar verdi.

“Can Atalay'ın tutukluluğundan Anayasa Mahkemesi ile Yargıtay arasındaki krize”

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin 17 Kasım 2026 tarihli kararında aktarıldığına göre süreç, Can Atalay'ın Gezi Parkı davasında 25 Nisan 2022'de 18 yıl hapis cezasına çarptırılmasıyla başladı.

Atalay, mahkûmiyet kararına yönelik temyiz incelemesi devam ederken 14 Mayıs 2023 genel seçimlerinde Türkiye İşçi Partisi'nden Hatay milletvekili seçildi.

Milletvekili seçilmesinin ardından dokunulmazlık hakkından yararlanması gerektiğini belirterek tahliyesini ve hakkındaki ceza yargılamasının durdurulmasını talep etti. Yargıtay, Temmuz 2023'te bu talebi reddetti ve 28 Eylül 2023'te mahkûmiyet kararını kesinleştirdi.

Anayasa Mahkemesi ise Ekim 2023'te Atalay'ın milletvekili dokunulmazlığından yararlanması gerektiğine, tutukluluğunun hukuka aykırı olduğuna ve serbest bırakılmasına karar verdi.

Yargıtay, Anayasa Mahkemesi'nin yetkisini aştığını ileri sürerek kararı uygulamadı. Ayrıca Atalay lehine hak ihlali kararı veren Anayasa Mahkemesi üyeleri hakkında suç duyurusunda bulundu.

Ocak 2024'te Anayasa Mahkemesi'nin verdiği ikinci karar da uygulanmadı. Atalay, milletvekilliği görevine başlayamadı ve mahkûmiyet kararı gerekçe gösterilerek milletvekilliği sona erdirildi.

AİHM, bu süreci değerlendirerek Yargıtay'ın Anayasa Mahkemesi'nin kesin ve bağlayıcı kararlarını uygulamamasının hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmadığına hükmetti.

Karar henüz kesinleşmedi

AİHM'in 17 Kasım 2026 tarihli kararı, yedi yargıçtan oluşan bir daire tarafından verildi ve henüz kesinleşmedi. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 43. ve 44. maddeleri uyarınca taraflar, kararın açıklanmasından itibaren üç ay içinde davanın Büyük Daire'ye gönderilmesini talep edebiliyor.

Böyle bir talep yapılması halinde beş yargıçtan oluşan kurul, dosyanın Büyük Daire tarafından incelenip incelenmeyeceğine karar verecek. Talebin reddedilmesi durumunda daire kararı kesinleşecek. Kesinleşen kararların uygulanması Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafından denetlenecek.

Kaynak: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Şerafettin Can Atalay/Türkiye, Başvuru No. 11503/24, 17 Kasım 2026 tarihli basın açıklaması, ECHR 288 (2026)

:
share
Siteyi Telegram'da Paylaşın
Siteyi WhatsApp'ta Paylaşın
Siteyi Twitter'da Paylaşın
Siteyi Facebook'ta Paylaşın